Давлат рўйхатидан ўтмаган, расман эълон қилинмаган ҳужжат асосида педагогларни ишдан бўшатиш мумкинми? Агар мумкин бўлмаса, нега судлар бу масалага ҳуқуқий баҳо беришдан четда қолмоқда?
Бу савол бугун бир неча педагог ходимнинг тақдири билан боғлиқ жиддий ҳуқуқий муаммони кун тартибига олиб чиқмоқда.
Бир қатор маҳорат маркази педагог ходимлари аттестация натижалари асосида ишдан бўшатилган. Ишдан бўшатишга Мактабгача ва мактаб таълими вазирининг 2024 йил 17 октябрдаги 336-сонли буйруғи билан тасдиқланган, давлат рўйхатидан ўтказилмаган ва расман эълон қилинмаган Низом асос қилиб кўрсатилган.
Педагоглар ўз ҳуқуқларини тиклаш мақсадида икки йил давомида судма-суд мурожаат қилишди. Аммо энг асосий савол — мазкур Низомнинг қонунийлиги ва уни қўллаш мумкинлиги — судларда ҳанузгача моҳиятан кўриб чиқилмаган.
Оқибатда ғалати ҳуқуқий вазият юзага келди: ҳужжат ходимларни ишдан бўшатиш учун асос сифатида қўлланмоқда, бироқ унинг қонунийлигини суд тартибида текшириш имконияти масаласи очиқ қолмоқда.
Шу сабабли адвокат Мавлянов Шавкат Конституциявий судга мурожаат қилди.
ИККИ ЙЎНАЛИШ, БИРОҚ БИР ХИЛ НАТИЖА
Низомнинг қонунийлиги ва унинг оқибатларига ҳуқуқий баҳо бериш учун икки йўналишда судга мурожаат қилинди.
Биринчи йўналиш — фуқаролик судлари орқали ишга тикланиш.
Иккинчи йўналиш — маъмурий судлар орқали Низомни ҳақиқий эмас деб топиш.
Бироқ ҳар икки йўналишда ҳам барча суд инстанцияларига мурожаат қилинганига қарамай, кутилган ҳуқуқий натижага эришилмади.
Суд жараёнлари хронологияси:
| Сана | Суд босқичи | Натижа |
| 27.05.2025 | Кармана туманлараро суди, фуқаролик иши | Ишга тиклаш даъвоси рад этилди |
| 11.07.2025 | Олий суд судьяси, маъмурий иш | Ариза кўрилмасдан қайтарилди |
| 30.07.2025 | Навоий вилоят суди, апелляция | Қарор ўзгаришсиз қолдирилди |
| 10.09.2025 | Олий суд, маъмурий апелляция | Ажрим ўзгаришсиз қолдирилди |
| 22.10.2025 | Навоий вилоят суди, тафтиш | Суд ҳужжатлари ўзгаришсиз қолдирилди |
| 01.12.2025 | Олий суд судьяси, фуқаролик иши | Шикоят судлов ҳайъатига ўтказилмади |
| 16.03.2026 | Олий суд раиси ўринбосари | Ариза қаноатлантирилмади |
| 18.05.2026 | Олий суд, маъмурий тафтиш | Суд ҳужжатлари ўзгаришсиз қолдирилди |
| 18.09.2026 | Олий суд раиси ўринбосари | Протест келтиришга асос йўқлиги билдирилди |
Шундай қилиб, икки йиллик суд жараёнларидан кейин ҳам Низомнинг ҳуқуқий мақомига оид асосий савол очиқ қолмоқда.
ЭНГ КАТТА МУАММО: ҲУЖЖАТ ҚЎЛЛАНАДИ, АММО ТЕКШИРИЛМАЙДИ
Мазкур ишда эътиборни тортадиган энг муҳим жиҳат — фуқаролик ва маъмурий судларда бир ҳужжатга нисбатан турлича ҳуқуқий ёндашув шаклланганидир.
Фуқаролик судлари педагогларни ишдан бўшатиш масаласида мазкур Низомни асос сифатида қабул қилган.
Маъмурий суд эса уни норматив-ҳуқуқий ҳужжат сифатида баҳолашдан бош тортган.
Демак, бир томондан, ҳужжат ходимнинг меҳнат ҳуқуқига таъсир кўрсатмоқда, иккинчи томондан эса унинг қонунийлигини текшириш масаласи судлов жараёнида ҳал этилмаяпти.
Адвокатнинг таъкидлашича, Низом фақат бир шахсга нисбатан қабул қилинган ҳужжат эмас. У республика миқёсидаги маҳорат марказлари педагогларига нисбатан аттестация тартиби, баҳолаш мезонлари ва муайян ҳуқуқий оқибатларни белгилайди.
Шу сабабли унинг ҳуқуқий мақомига баҳо беришда «Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида»ги Қонун талаблари ҳам инобатга олиниши лозим.
ОЛИЙ СУД МУҲИМ ТАЛАБНИ ТАН ОЛГАН, АММО АСОСИЙ САВОЛ ОЧИҚ ҚОЛГАН
2026 йил 18 сентябрда Олий суд раиси ўринбосарининг жавобида фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатларига дахлдор айрим идоравий ҳужжатлар давлат рўйхатидан ўтказилмасдан туриб кучга кирмаслиги ҳақидаги ҳуқуқий талаб эътироф этилган.
Бу ўринда Вазирлар Маҳкамасининг 1997 йил 9 октябрдаги 469-сон қарори билан тасдиқланган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни давлат рўйхатидан ўтказиш тартиби ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Адвокатнинг позициясига кўра, агар Низом педагогларнинг меҳнат ҳуқуқларига бевосита таъсир кўрсатса, унинг давлат рўйхатидан ўтказилгани ва расман эълон қилингани масаласи алоҳида ҳуқуқий баҳоланиши шарт.
Зеро, давлат органининг ички ҳужжати фуқароларнинг ҳуқуқларини чеклаш учун қонунчиликда белгиланган талабларни четлаб ўтиш воситасига айланмаслиги керак.
Энг ташвишли жиҳат шундаки, адвокат айнан давлат органи томонидан йўл қўйилган деб ҳисоблаётган қонунбузилиш юзасидан судга мурожаат қилган. Аммо ҳужжатнинг норматив-ҳуқуқий мақоми баҳсли бўлгани сабабли уни судда текшириш масаласи ҳам ҳал этилмаган.
Натижада педагоглар ўзларининг меҳнат ҳуқуқларига таъсир кўрсатган ҳужжатнинг қонунийлигига оид саволга аниқ суд жавобини ололмаяпти.
КОНСТИТУЦИЯВИЙ СУДГА ҚАНДАЙ САВОЛЛАР ҚЎЙИЛДИ?
Адвокат Мавлянов Шавкат Конституциявий судга киритган шикоятида Низомнинг ўзини эмас, балки судлар муайян ишларда қўллаган қонун нормаларининг амалиётдаги талқинини Конституцияга мувофиқлиги нуқтаи назаридан текширишни сўраган.
Шикоятда асосан икки йўналишдаги ҳуқуқий масала кўтарилган.
Биринчиси — Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 27 ва 30-моддалари.
Адвокатнинг фикрича, ушбу нормаларнинг амалиётдаги талқини давлат органи томонидан давлат рўйхатидан ўтказилмаган ҳужжатни судда низолашиш имкониятини чеклаши мумкин.
Бу эса Конституциянинг 55-моддасида кафолатланган суд орқали ҳимояланиш ҳуқуқи ҳамда 19-моддасида белгиланган қонун олдида тенглик принципига дахл қилади.
Иккинчиси — Меҳнат кодексининг 161-моддаси.
Шикоятда ушбу модданинг амалиётдаги талқини ходимнинг лавозимига номувофиқлиги расман эълон қилинмаган ҳужжат асосида ўтказилган баҳолаш натижалари билан асосланиши мумкин деган ёндашувга олиб келаётгани кўрсатилган.
Адвокат бу ҳолат Конституциянинг 42-моддасида белгиланган меҳнат қилиш ҳуқуқи кафолатлари билан боғлиқ ҳуқуқий масалаларни келтириб чиқаришини таъкидламоқда.
Шикоятда мазкур нормаларнинг конституциявий мазмунига аниқлик киритиш, уларнинг Конституцияга мувофиқлигини баҳолаш ҳамда иш бўйича қабул қилинган суд ҳужжатларини қайта кўриб чиқиш масаласига ҳуқуқий баҳо бериш сўралган.
БУ ФАҚАТ БИР НЕЧА ПЕДАГОГНИНГ МУАММОСИ ЭМАС
Мазкур воқеа ортида янада кенгроқ ҳуқуқий савол турибди.
Агар давлат органи фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатларига дахлдор ҳужжатни белгиланган тартибда давлат рўйхатидан ўтказмасдан қўлласа, бундай ҳужжатнинг қонунийлиги қандай текширилади?
Агар у норматив ҳужжат эмас деб баҳоланса, унда унинг асосида бутун республика миқёсидаги педагогларнинг меҳнат фаолиятига таъсир кўрсатиш қанчалик асосли?
Энг муҳими, фуқаро ўз ҳуқуқларига таъсир кўрсатган давлат органи ҳужжати устидан шикоят қилиш имкониятидан маҳрум бўлиб қолмаслиги керак.
Бу ишда Конституциявий суднинг позицияси нафақат мурожаат қилган педагоглар, балки давлат органлари қабул қиладиган идоравий ҳужжатлар билан ҳуқуқ ва манфаатлари дахлдор бўлган бошқа фуқаролар учун ҳам муҳим аҳамият касб этиши мумкин.
Ҳуқуқий давлатда давлат органининг ҳужжати фуқаро ҳуқуқига таъсир қилса, унинг қонунийлиги ҳам суд назоратидан четда қолмаслиги лозим.
Бугун педагоглар оддий бир саволга жавоб кутмоқда: қонун талабларига риоя қилинмаган ҳужжат асосида инсоннинг меҳнат фаолиятига чеклов қўйиш мумкинми?
Бу саволга бериладиган ҳуқуқий жавоб фақат бир ишнинг эмас, балки суд ҳимоясининг амалдаги кафолатлари қандай ишлаётганининг ҳам кўрсаткичи бўлади.
Адвокат Мавлянов Шавкат
